LITS-SA
Ke Balemi. Bakeng sa Balemi. Bakeng sa Afrika Borwa.
Rea u amohela ho Livestock Identification & Traceability System bakeng sa Afrika Borwa. Sethala sa sejoale-joale, sa dijithale se lumellang ho tšoaea liphoofolo ka polokeho, mangolo a ho fallisa, traceability ho tloha polasing ho ea tafoleng, le ho latela melaoana ea bophelo bo botle ba liphoofolo.
Afrika Borwa ka bophara, balemi ba liphoofolo ba bontša ho nyahama ka matla ka mabotho a khale a indasteri a ntseng a ntša limilione tsa diranta ho bahlahisi selemo le selemo — hangata ntle le mandata e hlakileng, likhetho tse pepeneneng kapa boemeli ba sebele ba balemi.
Bahlahisi ba bangata ba lumela hore ba kene maemong a sa hlalosetsoang hantle, ao ba sa kang ba fuoa monyetla oa ho a amohela kapa ho a hana. Balemi ba botsa hore na ke hobane’ng ha ho ntse ho e-na le litefello ha bona ba sokola, le hore na ke mang ea ileng a lumella litokisetso tsena qalong.
Mekhatlo e kang RPO — e neng e nkoa e le lentsoe le leholo la lekala la nama e khubelu — e se e bonoa ke bahlahisi e le hole haholo kapa e fokola haholo ho khona ho laola ka ‘nete kapa ho sireletsa lithahasello tsa balemi lipuisanong tsa naha. Balemi ba bangata ba utloa eka RPO ha e sa fana ka boetapele bo matla boo indasteri e bo hlokang haholo.
LITS-SA e hlaha e le karabo ho lipelaelo tsena: sethala se pepeneneng, se tsamaisoang ke balemi se etselitsoeng ho khutlisetsa matla, tlhokomelo le boikarabelo ho batho ba fepang Afrika Borwa.
Hlahloba
Ditaelo tse bonolo ho di utlwisisa le disebediswa tsa projeke.
Bokamoso bo Pepeneneng bo Tsamaisoang ke Balemi
Ka lilemo tse ngata, bahlahisi ba liphoofolo Afrika Borwa ba bile tlasa mehaho eo eseng bona ba e hahileng, ba e khethileng kapa ba e fileng mandateng.
LITS-SA e ntse e hahuoa e le sethala se sa etseng phaello, se laoloang ke sechaba moo balemi ka bobona ba tla ba le tlhokomelo le lentsoe — eseng makhotla a hole, batho ba sa tsejoeng kapa mehaho e susumetsoang ke litefello.
Lipotso tsa Bohlokoa tseo Balemi ba Afrika Borwa ba li Botsang
Naheng ka bophara, bahlahisi ba botsa lipotso tsa sebele, tse lokelang ho botsoa ka litsamaiso tse teng tsa traceability le litefello:
- Ke mang ea fileng mekhatlo e itseng ea boraro matla a ho ntša ditefello ho balemi?
- E thehiloe ka tlasa molao ofe, mandata ofe kapa ts'ebetso efe ea demokrasi?
- Ke hobane’ng ha litefello tse tlamang li sebelisoa ntle le likhetho tse tobileng kapa boemeli ba balemi?
- Ke balemi ba bakae ba tsebang hore na ke bo-mang ba lutseng makhotleng aa — le hore na ba khethiloe joang?
- Chelete e bokelloang e khutlela hakae ka kotloloho ho bophelo ba liphoofolo, nts’etsopele ea mahaeng kapa taolo ea mafu?
Tsena hase liqoso. Ke lipotso — lipotso tseo balemi bohle ba Afrika Borwa ba nang le tokelo ea ho li botsa pusong e thehiloeng Molao oa Motheo.
Ha lichelete, mehaho ea tlhokomelo le liqeto li etsoa ntle le pepeneneng kapa boikarabelo bo bulehileng, maemo ao a qala ho tšoana le ao re a tsebang nakong ea state capture:
- sehlopha se senyenyane se sebetsang ntle le mandateng e pharaletseng
- mehaho ea lichelete e sa hlake
- litsamaiso tse amang limilione ntle le ho kenya batho-’moho
- matla a fallang hole le ba jereng litlamorao
LITS-SA e ema ka tieo khahlanong le maemo a joalo. Lefapha la liphoofolo Afrika Borwa le hloka pepeneneng — eseng lefifi. Tšehetso le ho kenngwa-’moho — eseng ho tlosoa kantle. Boemeli ba sechaba — eseng tsamaiso e laolang e tsoang holimo.
Balemi ba Lokeloa ke ho Fumana se Molemo
Ha ho moetlo hore mohlahisi a qobelloe ho lefa litsamaiso tseo a sa e kgetheng. Ha ho na lebaka leo ka lona balemi ba lokelang ho bolelloa hore liqeto li entsoe molemong oa bona ntle le boeletsi. ’Me ha ho na traceability system e lokelang ho sebetsa ntle le boikarabelo bo hlakileng sechabeng.
Mafu a FMD a tlang, mathata a ho romela kantle ho naha le mathata a polokeho ea lijo li bontša taba e le ’ngoe feela: Afrika Borwa e hloka LITS e hahuiloeng ka tšebelisano le balemi ba nnete — eseng e kenngwang ka matla ho bona.
LITS-SA E Tla ba Sistimi eo
E hahiloe ka tšebelisano le balemi ba maemo a motheo, sechaba sa naha sa liphoofolo le liforamo tse bulehileng tsa balemi tse kang , LITS-SA e tla ba:
- Se sa etseng phaello ebile se busoa ka pepeneneng
- E laoloa ke balemi ho tloha moralong ho ea ts’ebelisong
- E ikarabella ho sechaba se hlahisang nama e khubelu Afrika Borwa
- E tsamaisang maano a FMD le lipakane tsa bophelo ba liphoofolo tsa naha
- E butsoe bakeng sa tlhahlobo ea sechaba — ha ho liqeto tse patiloeng ka mamati.
Indasteri e Se e Tsamaile Hakae
Balemi ba bona hore lekala la nama e khubelu lehlotšoana ha lea ema. Mekhatlo le mapolasi a tšehelitsoeng ke litefello a seng a ntse a le teng a se a entse tse latelang:
- Ho iketsa mahlahana a ho kenya ts’ebetsong leano la naha la nama e khubelu le leano la traceability.
- Ho tšoara liketsahalo tsa phatlalatso hammoho le matona, mekgatlo ea temo le likhoebo tse kholo tsa temo.
- Ho kenya tshebetsong mapolanka a traceability a thehiloeng ho GLN a hokahanyang mapolasi, melemo, mafura le masema.
- Ho kopanya litsamaiso tse ngata tsa taolo ea liphoofolo tsa batho ba boraro ho netweke ea naha.
- Ho hokahanya traceability ka kotloloho le ho romela kantle ho naha, monyetla oa mmaraka le ts’epo ea bareki.
- Ho re ba bohareng ba “ketane ea boleng ea nama e phetseng hantle, e qothisanang lehlokoa le e tsitsitseng”.
LITS-SA ha e hanane le tsoelo-pele ena. Indasteri e se e le tseleng, ’me traceability e se e le karolo ea puisano ea naha. Potso hase hore na sistimi e teng kapa che — empa e sebeletsa mang ka sebele, le hore na e pepeneneng hakae ho batho ba e lefang.
Mekhahlelo eo Balemi ba e Bonang e Sa Nepaha
Ka nako e ts’oanang, bahlahisi ba Afrika Borwa ba tsoela pele ho phahamisa matšoenyeho a tebileng ka tsela eo litsamaiso tsa litefello le traceability li sebetsang ka eona:
- Balemi ba botsa hore na ke mang ka ho toba ea ileng a lumella litefello tse tlamang le tlasa mandate efe.
- Bahlahisi ba batla ho tseba hore na ke hobane’ng ha chelete e bokelloang ha ho bolaoa liphoofolo e laoloa ke mekgatlo e hole eseng ke makhotla a khethiloeng a balemi.
Balemi ba bangata ba banyenyane le ba maholo ba se ba falletse makhotleng le lipulong tsa sechaba ho phephetsa litjeo tse ntseng li phahama, ho sitisoa ke FMD le khatello ea litefello tse utloahalang e le tse qobelloang eseng tse khethiloeng.
- Balemi ba bangata ba banyenyane ba utloa eka liqeto li “tsoang indastering holimo” ho e-na le ho etsoa ke balemi ho tloha maemong a motheo.
- Bahlahisi ba botsa hore na mehaho ea one-farmer-one-vote le liboka tsa liprofinse tsa balemi li hokae litsamaisong tsena.
Har’a ketane eohle ea boleng, potso e thata e lula e hlaha: ke mang ea ruellang molemo pele litsamaisong tsee — mafura a phahameng le bareki ba romelang kantle ho naha, kapa balemi ba manyenyane le ba mahareng libakeng tse anngoeng ke FMD?
Tsena ke lipotso tse nepahetseng, eseng liqoso. Li bontša boiphihlelo ba sebele ba balemi ba boneng litšenyehelo li nyoloha, mekhoa ea mafu e fetoha le matla a fallela hole le batho ba phelang ka litlamorao.
Kamoo LITS-SA e Tla Etsang Beter Ka Teng
LITS-SA ke morero oa semmuso oa traceability ea liphoofolo o tsamaisoang ke balemi bakeng sa bahlahisi ba Afrika Borwa — o hahuoe bakeng sa taolo ea FMD, polokeho ea lijo tsa lehae le pepeneneng pakeng tsa polasi le moreki, ka puso e bulehileng le boikarabelo bo felletseng bakeng sa chelete e ’ngoe le e ’ngoe le data e ’ngoe le e ’ngoe.
- Maikutlo a sehlooho: “Traceability ea semmuso e tsamaisoang ke balemi bakeng sa nama e khubelu ea Afrika Borwa.”
- Mokhatlo o sa etseng phaello, libuka tse bulehileng le puso e nang le bongata ba balemi.
- Lekhotla la balemi le khethiloeng le emelang liprofinse, le meqoqo e hatisitsoeng phatlalatsa.
- Le its’etleha boiphihlelong ba nnete: balemi ba kileng ba sebetsa lilemo tse ngata libakeng tse se nang FMD, ba tobana le likotsi tse ncha tseo e seng bona ba li entseng.
- Ho phatlalatsoa ha Molaotheo / Governance Charter ea LITS-SA webosaeteng ena.
- Lits'oants'o tse hlalosang tsela eo liqeto li etsoang ka eona: ho tloha ho mohlahisi ka mong ho ea komiting e phahameng ea naha.
- Likopano tse bulehileng tsa selemo le selemo, meeli ea nako le lits'ebetso tse pepeneneng tsa likhetho le likhetho tsa boetapele.
- Maqephe a hlalosang hore na FMD e tsamaea joang ketaneng ea boleng.
- Maemo a bontšang phapang lipakeng tsa ho sebetsana le mafu ha ho na LITS-SA le ha e le teng.
- Lisebelisoa tsa lehae tse shebaneng le balemi bakeng sa contact tracing, litemoso le ho hlaphoheloa.
- Lisebelisoa le li-calculator tse bontšang hore na litefello tse tlamang li jella mohlahisi ea nang le likhomo tse 50 bokae — le hore na o khutlisetsoa eng.
- Mekhoa ea boithaopo ea menehelo e nang le melemo e hlakileng ho latela chelete e lefiloeng.
- Ho tsepamisa maikutlo ho fokotseng tahlehelo, ho fokotsa nako ea ho koaloa nakong ea mafu le ho bula menyetla ea mmaraka e lokileng bakeng sa manamane a lehae.
LITS-SA ha e reretsoe ho senya dikishinari tse seng li le teng, empa ho etsa bonnete ba hore li lula li ikarabella ho batho ba lefang. Moo ho leng molemo ho balemi, LITS-SA e tla sebelisana ka li-API le phapanyetsano ea data — kamehla ka tumello e hlakileng ea balemi le melao e hlakileng mabapi le hore na ke mang ea bonang eng.
Se Tlang ho Tlatsoa Sebakeng Sena sa Marang-rang
Ha LITS-SA e ntse e hola, sebaka sena sa semmuso se tla fetoha setsi sa tsebo se sebetsang bakeng sa balemi ba liphoofolo Afrika Borwa, se kenyeletsang:
- /fmd-in-south-africa/ – tlhahisoleseling e hlakileng e shebaneng le balemi ka FMD, maemo a kotsi libakeng le meralo ea karabelo.
- /livestock-traceability-south-africa/ – ditaelo tsa ho tšoaea liphoofolo, mangolo a ho fallisa, GLN le litokelo tsa data.
- /red-meat-industry-farmers-perspective/ – tlhahlobo, mehlala le lisebelisoa ho tloha ka lehlakoreng la balemi ketaneng ea “farm-to-fork”.
Karolo ka ’ngoe e tla hokahana le lipotso le likarabo, dithempleite, litokomane tsa puso le mehlala ea sebele — ho aha karolo ea LITS-SA e le lentsoe la semmuso le tsamaisoang ke balemi bakeng sa traceability ea liphoofolo Afrika Borwa.